Het Gelders Formatieteam



Onze Gelderse Zweefvliegclub kent nu veel nieuwe leden. Vandaar de geschiedenis van het zweefvliegformatieteam, neergeschreven als herinnering aan een unieke periode, die onze club in haar bijna 75-jarig bestaan heeft gekend.

Oprichting
Het is juli 1979, onder het genot van het bruisende gele sap verzamelt clublid Debo Renes vier vliegers en een grondploeg om het formatievliegen te gaan beoefenen, Peter Aalbers - Koos Tromp - Joop Evertse en later ook Dirk Wolff maken de eerste oefenvluchten met Debo als leider. Het valt tegen, het blijkt dat er zeer veel getraind zal moeten worden. Even later wordt het G.E.Z.C. formatieteam opgericht.

Doel en trainen
Het streven is om op ons 50-jarig jubileum, 29 juni 1982, een mooie demonstratie formatievliegen te laten zien. We beginnen voor dag en dauw, soms alleen maar dauw, met het monteren van de vier zweefvliegtuigen, later zouden dat St. Cirrussen worden. Op een speciale manier worden de vier vliegers de lucht in gelierd door Theo de Soet, de grondploeg is onmisbaar en wordt gevormd door Ad Wijsman, Tineke Wijsman, Paul Wijsman, Peter Wijsman en Frans Wijsman en Rob Tempels. In 4 minuten vliegen de PH-511-PH-480-PH-465 en de PH-501 op zo'n 350 meter bij elkaar, 2 privé- en 2 clubkisten. Ook wordt de formatielanding beoefend. In de lucht is het spannend, vanaf de grond wordt bezien hoe de formatie eruit ziet. De inzet voor een perfecte formatie voor het gehele team lijkt hoog en financieel gaat het ook in de papieren lopen.

Actie GeZC bestuur
Zoals gezegd, voor dag en dauw, op de weekenden als Terlet wakker wordt, hangen de vier formatievliegers in de nog rustige lucht, het ziet er leuk uit. Ook het bestuur wordt enthousiast en ziet het zitten. Zij ondersteunen het team financieel met f 500,- wat wordt overgemaakt op een speciale formatierekening.

Gevolgen van de training
Telkens als er drie cirrussen dicht bij elkaar zijn, schiet de laatste er pijlsnel tussen, er wordt een boxformatie beoefend. We vallen op, ook bij vliegshoworganisator Ton Pleiter. Hij nodigt het team uit om op 21 juli 1981 een demonstratie te geven ter gelegenheid van de Vierdaagse te Nijmegen. We merken al gauw dat daar heel veel bij komt kijken, vier sleepkisten, vliegers regelen en een groot landingsveld uitzoeken. Om zes uur, 2 uur voor de show, is het gehele team aanwezig, het regent af en toe. De windrichting is westelijk, de cirrussen worden gemonteerd. Om 7 uur vliegen de sleepkisten binnen op de L-strip. Nog steeds is het niet zeker dat het team weg kan. Aan de horizon komt vanuit het westen meer licht, zoals beloofd door de meteo, het klaart op. De berekende vliegtijd is 15 minuten. Om kwart voor acht gaat de eerste sleepcombinatie omhoog, gevolgd door de drie anderen.

Het zicht is redelijk, ondanks de gevallen nattigheid. Heel gauw wordt duidelijk, dat het slepen van vier zweefvliegtuigen in een soort van formatie moeilijk is. Ook de grondploeg, die klaarstaat in een groot weiland naast de Waal, horen we over de radio. De sleepvliegers doen hun uiterste best, maar soms wordt er te snel gas geminderd, waardoor de St. Cirrus in problemen komt, en met een rare standsverandering en klepgebruik in de hand te houden is. Op ruim 900 meter mag het formatieteam ontkoppelen, net boven wat losse cumuli. Het wordt een mooie demonstratie, gevolgd door een formatielanding. Het formatieteam wist toen nog niet dat deze demo, met vier zweefvliegtuigen, het begin zou zijn van nationale en internationale bekendheid.

Techniek
Om met zweefvliegtuigenformatie te vliegen wordt gebruik gemaakt van de eigen daalsnelheid bij 106 km/u. De leider maakt zich wat slechter door het wiel uit te doen of zelfs kleppen trekken. De andere drie vliegers kunnen dan makkelijk bijregelen (als de luchtsoort rustig is). Bij turbulentie blijkt dat er toch een golfbeweging ontstaat tussen de leider en de rest. We zitten nu in een boxformatie. Maar nu een bocht naar links, de leider maakt een zakkende bocht, altijd met kleppen en houd de snelheid op 100 km/u. Dirk telt af, bocht links .... nu. Koos zakt mee naar een snelheid van 80 km/u terwijl Joop zonder kleppen snelheid opneemt naar 120 km/u. Peter sluit aan en vraagt meestal om "kleppen". Peter vliegt nu tussen de formatie en is gevoelig voor snelheid, vaak vraagt hij wat meer. Ondanks dat de formatie een leider kent, is Peter de dirigent, hij kan vanuit zijn positie de gevormde formatie goed overzien en laat zich regelmatig horen: "Joop iets meer naar binnen, Koos nog wat zakken". Als de formatie weer rechtuit vliegt wordt overgegaan in een pijlformatie.

Na veel oefenen blijkt er één goede manier waarbij de minste hoogte wordt verloren. Dirk vliegt 90 km/u. Koos en Joop trekken tegelijk op naar 80 km/u. Peter gaat naar 100 km/u. Peter komt voorbij en Koos en Joop gaan weer naar 100 km/u en sluiten achter Peter aan. De landing wordt in boxformatie uitgevoerd, ook het uitrollen op de grond tot stilstand. Eén gevaar is altijd aanwezig, namelijk dat de leider te snel stilstaat door bijvoorbeeld een lekke band of het wiel gaat naar binnen, hoe dan te handelen? Er wordt een vaste afspraak gemaakt, als de leider onverwachts tot stilstand komt, gaat Koos altijd naar links, Peter rolt dan door het ontstane gat langs Dirk heen. Na een normale stilstand in boxformatie wordt er op commando de kappen geopend.

Rookpotten

Om de formatie wat sierlijker te maken en ook op de uitgangshoogte (1200 meter) wat te accentueren worden rookpotten gemonteerd aan Koos en Joops buitenvleugel. Begin 1982 wordt door Koos proefgevlogen en de bevindingen gerapporteerd aan de RLD. De rookpotten werken op batterijen van 1½ volt, de bedrading wordt door de vleugels aangebracht.

Jubileumdag zaterdag 3 juli 1982
Het weer valt tegen, wolkenbasis op 250 meter oplopend naar 450 meter, met af en toe een spat regen. De hele vloot wordt ingezet om gasten rond te vliegen. Ook het Gelders Formatieteam geeft een demonstratie onder slechte condities, daar is nou zo voor getraind. De dag wordt afgesloten met een grandioze barbecue.

Het vervolg
Ook met de grondploeg wordt gevlogen in drie tweezitters, om te laten zien hoe moeilijk formatievliegen is en ook eens de andere kant mee te maken. Het team oefent door en groeit zowel in de lucht als op de grond dichter naar elkaar toe. Het wordt een hecht team, we vertrouwen elkaar blindelings in de lucht, we nemen deel aan veel vliegshows, grote en kleinere. Het Polygoon journaal maakt een film(pje) van het team dat 6 weken in de bios draait. We verschijnen in dagbladen, in Panorama, in Club- en KNVvL-bladen en op de Duitse zweefvliegkalender. We worden herkenbaar, formatiekleding en gewapend met stickers. Het team beleeft veel spannende zaken bij het slepen, aparte overnachtingen in legertenten en met 15 man een Chinees binnenstormen. Ook vliegt het team voor Prins Bernhard op 31 mei 1983, ter gelegenheid van de kennismaking met de kernploeg, die deelneemt aan de WK '83 in de VS. We worden gesponsord door Milky Way en Intersign en door de KNVvL. Er wordt geperfectioneerd in de gehele uitvoering, de presentatie wordt verzorgd door Ad Wijsman, tijdens de demonstraties waarbij hij spannende momenten meemaakt, ook bijpassende muziek wordt verzorgt.

In 1984 viert het team haar 5-jarig bestaan. Op zondag 23 april 1984 worden via de regionale dagbladen belangstellenden uitgenodigd om naar Terlet te komen om de trainingsvluchten gade te slaan. Op 19 mei 1984 wordt boven Papendal een demonstratie gegeven en wordt geland op de golfbaan voor het publiek. Op 25 en 26 mei 1985 wordt het team uitgenodigd in Frankrijk, het vliegveld, La Ferte Alais, tijdens een grote vliegshow van oude vliegtuigen. Daar maakt het team kennis met de vliegers van de Patrouille de France en wordt het G.E.Z.C. formatieteam aangekondigd als Patrouille de Hollande. Ook in Duitsland treed het formatieteam op, op 10 en 11 augustus 1985 op het vliegveld Sümmern Bijlserlohn. Inmiddels is Frans Wijsman mee gaan trainen en vliegt op 7 september 1985 het hele programma mee. Het kon niet op .... 27 september 1985, landt het team op Schiphol Oost op baan 32, ter gelegenheid van het afscheid van RLD functionaris Jaap Aalmoes.

Het is 1988
Het team krijgt een nieuwe samenstelling. Dirk Wolff stopt, Andy van der Stelt en Erik Houtman komen erbij als vliegers, Ad Wijsman wordt door Desiree vervangen voor de presentatie en Marco van Gils op de lier. Het eerste optreden was op 2 juli 1988 op de grote vliegshow in de nieuwe samenstelling op Deelen, gevolgd door een demonstratie te Axel. 13 en 14 mei 1989 is het team weer in Frankrijk en met succes. Er wordt verder geoefend om de perfectie er in te houden. Medio 1990 wordt het zweefvliegformatieteam stilgelegd, het blijkt dat de wensen die het formatieteam al jaren op de been houden niet meer in harmonie zijn met de belangen van de Gelderse Zweefvliegclub. En zo komt er een einde aan een unieke periode die de Gelderse maar ook de Nederlandse zweefvliegerij gekend heeft.

Voor belangstellenden zijn de fotoboeken van het team beschikbaar, ook de videoband van Polygoon is te zien (1½ minuut). 

Joop Evertse